İNTİHARIN HUKUKİ
BOYUTU
Mustafa GÖKGÖZ*
GİRİŞ
Alvarez
intiharı tarif ederken "yıkanarak
çıkarılamayan bir boya gibi batı kültürüne iyice işlemiştir” çarpıcı
ifadesini kullanmaktadır. Her ne kadar intihar batı kültüründe yoğun bir
şekilde işlenen bir öğe olsa da, intihar vakaları doğu, batı, kuzey, güney
ayırt etmeksizin tüm dünyada hızını artırmakta, endişe verici bir hal
almaktadır. Son 45 yılda intihar oranları tüm dünyada %60 oranında artmış
bulunmaktadır (WHO 2017).
OECD 2013 yılı verilerine göre Avrupa Birliği
Ülkeleri intihar sıralamasında Litvanya (34.8), G7 Ülkelerinde Japonya (18.7),
Euro bölgesinde Slovenya (19.6), OECD ve G20 Ülkelerinde Güney Kore (28.7 ) ilk
sırada yer almaktadır. OECD üyeleri listesinde Türkiye (2.6) son sırada
bulunmaktadır.
Evrensel
bir halk sağlığı problemi olarak karşımıza çıkmakta olan intihar fenomeni
ülkemizde de dikkate şayan bir biçimde artmaktadır. Bu çalışmada Türk Hukukunun
intihar ile ilgili tutumu incelenmektedir.
TÜRK HUKUKUNDA İNTİHAR
Hukuk, toplumsal yaşamın tesisini ve devamını
zorlayıcı yaptırımlarla teminat altına alan ve bağlayıcı özellik taşıyan
kuralların bütününü ifade eder (Gödekli 2015). Suç ve ceza hukukun en temel iki
ögesidir. Modern devletin disiplin altına alma aygıtı cezalandırma süreçleridir
(Akbaş 2015). Devletin suç ihdas etme ve cezalandırma yetkisi egemenlik
hakkından ileri gelmektedir. Bu yetki münhasıran yalnızca devlet aygıtına aittir.
Başkası bu hakkı devlet kendisini görevlendirmediği takdirde kullanamaz. Ceza
hukuku suç olarak nitelendirilen ve hukuka aykırılığına inanılan fiillerin
neler olduğunu ve bu fiiller karşısında uygulanacak yaptırımların niteliklerini
ifade eden kurallar bütünüdür.
Bir insanın başka bir insanı öldürmesi tüm dünyada
cezalandırılan bir suçtur. Ancak insanın kendi kendini öldürmesi pek çok ülkede
yaptırıma tabi tutulmamakta, cezalandırılmamaktadır. Günümüzde az sayıda
olmakla birlikte, ceza yasalarında intiharla ölmüş kişinin yakınlarına ve
intihar girişiminde bulunmuş kişiye ceza veren ülkeler (Malezya, Kuzey Kore,
Singapur) vardır. Hindistan bu cezayı 2014 yılında kaldırmıştır (Eşsizoğlu ve
Sercan 2016).
İntihar eylemi, ilk olarak, ölümün her türlü suçu
ortadan kaldırdığını ve ölünün cezalandırılamayacağını kabul eden Fransız
hukukunda suç olmaktan çıkartılmıştır. Bu uygulamada başta “Suçların
ve cezaların kanuniliği” ilkesi olmak
üzere pek çok ilkeyi dünya hukukuna kazandırmış çağdaş ceza hukukunun kurucusu Cesare
Beccaria (1738-1794) etkin bir rol oynamıştır. Beccaria’ ya göre de, intihar
cezalandırılması gereken bir suç olarak nitelendirilmemektedir. Ona göre intihar
gerçek anlamıyla bir cezanın uygulanmasına izin vermeyen bir suçtur. Eğer ceza
verilmesi öngörülürse bu ceza olsa olsa müntehir dışındaki suçsuz insanlara ya
da soğuk ve duygusuz, cansız bir bedene uygulanabilirdi. Bir yontunun
(heykelin) kırbaçlatılması nasıl bir iz bırakmazsa, cezanın cansız bir gövdeye
uygulanması da yaşayan insanlar üzerinde bir tesir bırakmayacaktır. Ölenin
mülklerine el koymak da arkada kalanlara verilmiş bir cezadır. Cezanın müntehir
dışındaki insanlara uygulanmasında da ceza esasen haksız ve zorbaca olacaktır.
Zira insanın siyasal özgürlüğünün varlığı, cezanın salt kişisel olmalarını
gerektirmektedir ki ceza kişisel değilse, özgürlük de yoktur. Cezanın amacı
korku salmaktır ki, yasa koyucu cezalandırmayı yasalara uymamanın koşulu olarak
uygulasın. Kendi canına kıyan kişinin zaten korkacağı bir şey kalmamıştır.
Müntehir müteveffa için ne yasanın ne de cezanın bir hükmü bulunmamaktadır.
Dolayısıyla bu eylemin cezalandırılabilmesi mümkün ve anlamlı değildir.
(Beccaria 2015)
Kendini öldüren kimse cezalandırıcı kudretin
egemenlik alanı olan dünya hayatından çıkmış olmakla, milletin bir ferdi olma
vasfından ari olmuş, cezalandırma sahasının da dışına çıkmış bulunmaktadır ve
artık kanun koyucunun kendisini cezalandırma hakkı da kalmamıştır. Böylesi bir
cezayı öngören yasa metrukiyet kapsamındadır ve geçerliliğini yitirmiş
bulunmaktadır. Beccaria, bu durumu “Yaptırımla/cezayla
silahlandırılmamış ya da koşulların mahiyeti gereğince etkisini ve varlığını
yitirmiş olan yasalar, yayımlanmamalı, yürürlüğe sokulmamalıdır”
öngörüsüyle ifade etmektedir. Başarıya ulaşmamış girişimi cezalandırmak ise suç
işlenmeden verilen bir ceza olduğundan, eylemi değil, iradeyi cezalandırmak
anlamına gelmektedir ve Beccaria, amacı, niyeti, düşünceyi buyruk altına almayı
zorbalık olarak nitelendirmektedir. (Beccaria 2015:166) Ayrıca girişimi
cezalandırmaya yönelik bir yargılama süreci, belki intihar kararından
vazgeçmiş, mücrim müntehiri yeniden intihara yönelme kararına
yönlendirebilecektir ki bu istenmeyen bir durumdur.
Karşı düşüncede olanların görüşüne göre intihara
teşebbüsü cezalandırmayan bir sistem, insanın kendi hayatı üzerinde mutlak
tasarruf hakkını tanımış olacaktır. Yaygın karşı görüş şudur ki: Yaşam hakkı kutsaldır ve bireyin kendisi
dahi bu haktan feragat edemez. Pessine, intiharın suç sayılmasını,
başkasının intiharına iştirak edenin ise kasten adam öldürmeye iştirakten
cezalandırılması gerektiğini savunmaktadır (Erem 1990).
Türk Hukuk Sisteminde istemli ölüm fiili, sonucu ne
olursa olsun, ister girişim olarak kalsın ya da başarıya ulaşsın bir suç olarak
nitelendirilmemektedir. Türk Ceza Kanununun ikinci maddesinde; “Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için
kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Kanunda yazılı
cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir ceza ve güvenlik tedbirine
hükmolunamaz.” kuralına yer verilmiştir. Buna “Suçta ve cezada kanunilik” ilkesi adı verilmektedir. Suç olmayan
bir fiil cezalandırılamayacağı gibi aslen suç olmayan fiile iştirak de
cezalandırılamamaktadır, lakin intihar vukuunda bu kural farklılık arz
etmektedir.
Ceza yaşayanlar içindir, bu nedenle kendi kendini
öldürmeyi cezalandırmak cesedi cezalandırmak anlamına gelir ki hukuken bir
anlam taşımamaktadır. Türk Hukuku intiharı suç olarak görmemekle birlikte
intihara teşvik ve azmettirmeyi suç olarak
nitelendirmektedir. Bu itibarla bir kimsenin kendini öldürmesi fiiline asli
iştirak (azmettirme) ya da ikinci derecede (fer’i) iştirak (yardım etme) şeklinde katılmış olmak genel
kural gereğince suç değildir. Çünkü kendisi suç olmayan bir fiile iştirak etmek
cezayı müstelzim sayılamaz (ceza gerektirmez).
Bu nedenle kanun özellik arz eden bu durumu karşılamak amacıyla yalnızca
intihara iştiraki suç saymıştır (Erem 1990). Bunun nedeni bir özkıyım vakasının
ancak kişinin kendi iradesiyle gerçekleştiğinde intihar tanımına girmesidir.
Sonucunu bilerek ve isteyerek intihar eden kimseyle, kandırılarak,
korkutularak, tehdit edilerek ya da tereddüt içeren kararı kuvvetlendirilerek
intihara yönlendirilen kimsenin yaşamına son vermesi aynı biçimde
değerlendirilemez. Azmettirme, özellikle de cebir ve tehditle intihara
yönlendirme iradeyi etki altında bıraktığından, kişinin kendi kendini öldürmesi
söz konusu değildir ve bu kasten öldürme şeklinde değerlendirilmektedir.
Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanununda “Birini intihara ikna ve buna yardım eden
kimse müntehirin vefatı vuku bulduğu takdirde cezalandırılır” hükmü yer
alırken, İtalyan Ceza Kanununu kısmen kaynak alan yürürlükteki 5237 sayılı Türk
Ceza Kanununun 84. Maddesinde azmettirme fiili İtalyan Ceza Kanunundaki (M.580)
gibi kapsamı genişletilerek şu şekilde düzenlenmiştir:
Madde 84 – (1) Başkasını intihara
azmettiren, teşvik eden, başkasının intihar kararını kuvvetlendiren ya da
başkasının intiharına herhangi bir şekilde yardım eden kişi, iki yıldan beş
yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) İntiharın gerçekleşmesi
durumunda, kişi dört yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(3) Başkalarını intihara alenen
teşvik eden kişi, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(4) İşlediği fiilin anlam ve
sonuçlarını algılama yeteneği gelişmemiş olan veya ortadan kaldırılan kişileri
intihara sevk edenlerle, cebir veya tehdit kullanmak suretiyle kişileri
intihara mecbur edenler, kasten öldürme
suçundan sorumlu tutulurlar.
Kanunun içeriğinde yer alan azmettirme ve intihar
kararını kuvvetlendirme (ikna) ifadesinden "failin ikna suretiyle mağdura, hayatına son verme kararı aldırması"
anlaşılmaktadır (Erem 1990). İntihara yardım, intihar aracı temin etme ve
intihar edene müdahale etmeme fiilleri ise yasa metninde yer almamaktadır. İntihar fiili bizzat müntehir tarafından
yapılmalıdır, ölüm sonucu doğuran nihai eylemi yardım eden kimse gerçekleştirmişse,
bu durumda TCK 84. Maddede bahsedilen durum değil, kasten adam öldürme cürmü
söz konusu olmaktadır. (Kıyak 1959:37)
İntihar
edene intihar gereci temin eden kişi gereç kullanılmamış olsa bile intihar
kararını kuvvetlendirme faslına girdiğinden cezalandırılması gereken bir cürüm
işlemiş olmaktadır (Erem 1990).
|
CEZA MAHKEMELERİNDE TCK UYARINCA YIL İÇİNDE KARARA BAĞLANAN
DAVALARDAKİ SUÇ VE SANIK SAYILARI
|
||||||
|
2016
|
2015
|
|||||
|
|
Dava Sayısı
|
Mahkûmiyet
|
Beraat
|
Dava Sayısı
|
Mahkûmiyet
|
Beraat
|
|
84/1
|
57
|
6
|
47
|
77
|
16
|
50
|
|
84/2
|
13
|
0
|
8
|
38
|
6
|
22
|
|
84/3
|
1
|
0
|
1
|
4
|
1
|
2
|
|
84/4
|
6
|
0
|
5
|
5
|
3
|
2
|
|
2014
|
2013
|
|||||
|
|
Dava Sayısı
|
Mahkûmiyet
|
Beraat
|
Dava Sayısı
|
Mahkûmiyet
|
Beraat
|
|
84/1
|
96
|
3
|
65
|
88
|
7
|
64
|
|
84/2
|
33
|
2
|
19
|
62
|
4
|
45
|
|
84/3
|
0
|
0
|
0
|
3
|
0
|
3
|
|
84/4
|
15
|
0
|
7
|
6
|
0
|
6
|
|
Kaynak: T.C. Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve
İstatistik Genel Müdürlüğü
|
||||||
Adalet Bakanlığı verilerine göre,
2013-2016 yılları arasında adli makamlarca intihara azmettirmeyi tanımlayan TCK
84. Madde uyarınca toplam 504 dava görülmüş, bunlardan 48’i mahkûmiyetle,
346’sı beraatla sonuçlanmıştır, geriye kalan kararlar hükmün açıklanmasının
geri bırakılması vb. kararlardır. Mahkûmiyetlerin 32’si 84/1, 12’si 84/2, 1’i
84/3 ve 3’ü 84/4. Maddelerden verilmiştir. 84/4. Maddeden dolayı ceza alan 3
kişi cebir ve tehditle intihara mecbur etme suçunu işlediklerinden kasten
öldürme suçundan sorumlu tutulmuş olmalıdırlar.
Yasada bahsedilen azmettirme fiilinin kapsamı oldukça geniştir ve daraltılması
gerekmektedir. Sevdiğine “sevgime
karşılık vermezsen intihar ederim” diye tehditte bulunan birisine olumsuz
cevap veren muhatap, müntehirin eyleminin başarılı olması durumunda yasaya göre
azmettirme suçu işlemiş bulunmaktadır. Ancak intiharı önleme konusunda hukuki mecburiyeti olmadığından bu
fiilin cezalandırılması söz konusu değildir.
İntihara müdahale ederek engelleme ihtimali olanın
bu fiili yerine getirmemesi sonucundan ölümün gerçekleşmesiyle ilgili olarak,
kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesi başlıklı TCK 83. Madde kapsamında
değerlendirme yapılması mümkündür. “Kişinin
yükümlü olduğu belli bir icrai davranışı gerçekleştirmemesi dolayısıyla meydana
gelen ölüm neticesinden sorumlu tutulabilmesi için, bu neticenin oluşumuna
sebebiyet veren yükümlülük ihmalinin icrai davranışa eşdeğer olması gerekir.”
İntihara ikna ve yardım kasıtlı suç olarak
nitelendirilirken, intiharı övme bir azmettirme dolayısıyla da suç olarak
görülmemektedir. Bir kimsenin intiharını yerinde ve uygun bulduğunu ilan etmek
de azmettirme kapsamında değerlendirilmemektedir (Erem 1990).
Birden fazla kişinin ortak bir kararla eyleme
girişmesi olarak tanımlanan çifte
intihar eylemi de cezalandırma açısından muammadır. İki veya daha fazla
bireyin aynı anda intihar eylemine girişmesi, ancak müntehirlerden birinin ölüm
olayının gerçekleşmemesi durumunda mağdur bir anda faile dönüşebilmektedir.
SONUÇ
Tüm bunların ışığında intiharın ceza gerektiren bir
suç olmadığı kanaati hâsıl olsa da bu durum intiharın adli bir olay olduğunu, bildirim ve izlenmesinin
zorunluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Yasalarımıza göre her intihar olayı
adli bir olay olup adli, tıbbi ve hukuki olarak incelenmesi gereken bir
durumdur (Bulut ve Ark. 2011).
KAYNAKÇA
Akbaş, K. (2015) Modern Devlet ve
Cezalandırma, www.hukukihaber.net/makale/modern-devlet-ve-cezalandirma-h48189.html
Erişim: 20.08.2017.
Alvarez, A. (1999) İntihar - Kan Dökücü
Tanrı (Çeviren Zuhal Çil Sarıkaya), Öteki Yayınevi, İstanbul.
Beccaria, C. (2015) Suçlar ve Cezalar
Hakkında (Çeviren Sami Selçuk), İmge Kitabevi, Ankara.
Bulut, R. ve ark. (2012)
İntiharın kısa tarihçesinden sebep ve yöntemlerine genel bir bakış, Cumhuriyet
Tıp Dergisi, 34: 128-137.
Eşsizoğlu, A. (2016) İntihara Azmettirme,
Teşvik, Yardım ve İntihar Kararını Kuvvetlendirme İddiasında Adli Psikiyatrik
Değerlendirme, Türk Psikiyatri Dergisi, S.27.
Erem, F. (1990) Ceza Hukukunda İntihar, Yargıtay
Dergisi, Sayı: 64, Ankara.
