İntiharın Hukuki Boyutu


İNTİHARIN HUKUKİ BOYUTU

Mustafa GÖKGÖZ*

GİRİŞ

Alvarez intiharı tarif ederken "yıkanarak çıkarılamayan bir boya gibi batı kültürüne iyice işlemiştir” çarpıcı ifadesini kullanmaktadır. Her ne kadar intihar batı kültüründe yoğun bir şekilde işlenen bir öğe olsa da, intihar vakaları doğu, batı, kuzey, güney ayırt etmeksizin tüm dünyada hızını artırmakta, endişe verici bir hal almaktadır. Son 45 yılda intihar oranları tüm dünyada %60 oranında artmış bulunmaktadır (WHO 2017). 
OECD 2013 yılı verilerine göre Avrupa Birliği Ülkeleri intihar sıralamasında Litvanya (34.8), G7 Ülkelerinde Japonya (18.7), Euro bölgesinde Slovenya (19.6), OECD ve G20 Ülkelerinde Güney Kore (28.7 ) ilk sırada yer almaktadır. OECD üyeleri listesinde Türkiye (2.6) son sırada bulunmaktadır.
Evrensel bir halk sağlığı problemi olarak karşımıza çıkmakta olan intihar fenomeni ülkemizde de dikkate şayan bir biçimde artmaktadır. Bu çalışmada Türk Hukukunun intihar ile ilgili tutumu incelenmektedir. 

TÜRK HUKUKUNDA İNTİHAR

Hukuk, toplumsal yaşamın tesisini ve devamını zorlayıcı yaptırımlarla teminat altına alan ve bağlayıcı özellik taşıyan kuralların bütününü ifade eder (Gödekli 2015). Suç ve ceza hukukun en temel iki ögesidir. Modern devletin disiplin altına alma aygıtı cezalandırma süreçleridir (Akbaş 2015). Devletin suç ihdas etme ve cezalandırma yetkisi egemenlik hakkından ileri gelmektedir. Bu yetki münhasıran yalnızca devlet aygıtına aittir. Başkası bu hakkı devlet kendisini görevlendirmediği takdirde kullanamaz. Ceza hukuku suç olarak nitelendirilen ve hukuka aykırılığına inanılan fiillerin neler olduğunu ve bu fiiller karşısında uygulanacak yaptırımların niteliklerini ifade eden kurallar bütünüdür.
Bir insanın başka bir insanı öldürmesi tüm dünyada cezalandırılan bir suçtur. Ancak insanın kendi kendini öldürmesi pek çok ülkede yaptırıma tabi tutulmamakta, cezalandırılmamaktadır. Günümüzde az sayıda olmakla birlikte, ceza yasalarında intiharla ölmüş kişinin yakınlarına ve intihar girişiminde bulunmuş kişiye ceza veren ülkeler (Malezya, Kuzey Kore, Singapur) vardır. Hindistan bu cezayı 2014 yılında kaldırmıştır (Eşsizoğlu ve Sercan 2016).
İntihar eylemi, ilk olarak, ölümün her türlü suçu ortadan kaldırdığını ve ölünün cezalandırılamayacağını kabul eden Fransız hukukunda suç olmaktan çıkartılmıştır. Bu uygulamada başta “Suçların ve cezaların kanuniliği” ilkesi olmak üzere pek çok ilkeyi dünya hukukuna kazandırmış çağdaş ceza hukukunun kurucusu Cesare Beccaria (1738-1794) etkin bir rol oynamıştır. Beccaria’ ya göre de, intihar cezalandırılması gereken bir suç olarak nitelendirilmemektedir. Ona göre intihar gerçek anlamıyla bir cezanın uygulanmasına izin vermeyen bir suçtur. Eğer ceza verilmesi öngörülürse bu ceza olsa olsa müntehir dışındaki suçsuz insanlara ya da soğuk ve duygusuz, cansız bir bedene uygulanabilirdi. Bir yontunun (heykelin) kırbaçlatılması nasıl bir iz bırakmazsa, cezanın cansız bir gövdeye uygulanması da yaşayan insanlar üzerinde bir tesir bırakmayacaktır. Ölenin mülklerine el koymak da arkada kalanlara verilmiş bir cezadır. Cezanın müntehir dışındaki insanlara uygulanmasında da ceza esasen haksız ve zorbaca olacaktır. Zira insanın siyasal özgürlüğünün varlığı, cezanın salt kişisel olmalarını gerektirmektedir ki ceza kişisel değilse, özgürlük de yoktur. Cezanın amacı korku salmaktır ki, yasa koyucu cezalandırmayı yasalara uymamanın koşulu olarak uygulasın. Kendi canına kıyan kişinin zaten korkacağı bir şey kalmamıştır. Müntehir müteveffa için ne yasanın ne de cezanın bir hükmü bulunmamaktadır. Dolayısıyla bu eylemin cezalandırılabilmesi mümkün ve anlamlı değildir. (Beccaria 2015)
Kendini öldüren kimse cezalandırıcı kudretin egemenlik alanı olan dünya hayatından çıkmış olmakla, milletin bir ferdi olma vasfından ari olmuş, cezalandırma sahasının da dışına çıkmış bulunmaktadır ve artık kanun koyucunun kendisini cezalandırma hakkı da kalmamıştır. Böylesi bir cezayı öngören yasa metrukiyet kapsamındadır ve geçerliliğini yitirmiş bulunmaktadır. Beccaria, bu durumu “Yaptırımla/cezayla silahlandırılmamış ya da koşulların mahiyeti gereğince etkisini ve varlığını yitirmiş olan yasalar, yayımlanmamalı, yürürlüğe sokulmamalıdır” öngörüsüyle ifade etmektedir. Başarıya ulaşmamış girişimi cezalandırmak ise suç işlenmeden verilen bir ceza olduğundan, eylemi değil, iradeyi cezalandırmak anlamına gelmektedir ve Beccaria, amacı, niyeti, düşünceyi buyruk altına almayı zorbalık olarak nitelendirmektedir. (Beccaria 2015:166) Ayrıca girişimi cezalandırmaya yönelik bir yargılama süreci, belki intihar kararından vazgeçmiş, mücrim müntehiri yeniden intihara yönelme kararına yönlendirebilecektir ki bu istenmeyen bir durumdur.
Karşı düşüncede olanların görüşüne göre intihara teşebbüsü cezalandırmayan bir sistem, insanın kendi hayatı üzerinde mutlak tasarruf hakkını tanımış olacaktır. Yaygın karşı görüş şudur ki: Yaşam hakkı kutsaldır ve bireyin kendisi dahi bu haktan feragat edemez. Pessine, intiharın suç sayılmasını, başkasının intiharına iştirak edenin ise kasten adam öldürmeye iştirakten cezalandırılması gerektiğini savunmaktadır (Erem 1990).
Türk Hukuk Sisteminde istemli ölüm fiili, sonucu ne olursa olsun, ister girişim olarak kalsın ya da başarıya ulaşsın bir suç olarak nitelendirilmemektedir. Türk Ceza Kanununun ikinci maddesinde; “Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Kanunda yazılı cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunamaz.” kuralına yer verilmiştir. Buna “Suçta ve cezada kanunilik” ilkesi adı verilmektedir. Suç olmayan bir fiil cezalandırılamayacağı gibi aslen suç olmayan fiile iştirak de cezalandırılamamaktadır, lakin intihar vukuunda bu kural farklılık arz etmektedir.
Ceza yaşayanlar içindir, bu nedenle kendi kendini öldürmeyi cezalandırmak cesedi cezalandırmak anlamına gelir ki hukuken bir anlam taşımamaktadır. Türk Hukuku intiharı suç olarak görmemekle birlikte intihara teşvik ve azmettirmeyi suç olarak nitelendirmektedir. Bu itibarla bir kimsenin kendini öldürmesi fiiline asli iştirak (azmettirme) ya da ikinci derecede (fer’i) iştirak  (yardım etme) şeklinde katılmış olmak genel kural gereğince suç değildir. Çünkü kendisi suç olmayan bir fiile iştirak etmek cezayı müstelzim sayılamaz (ceza gerektirmez).  Bu nedenle kanun özellik arz eden bu durumu karşılamak amacıyla yalnızca intihara iştiraki suç saymıştır (Erem 1990). Bunun nedeni bir özkıyım vakasının ancak kişinin kendi iradesiyle gerçekleştiğinde intihar tanımına girmesidir. Sonucunu bilerek ve isteyerek intihar eden kimseyle, kandırılarak, korkutularak, tehdit edilerek ya da tereddüt içeren kararı kuvvetlendirilerek intihara yönlendirilen kimsenin yaşamına son vermesi aynı biçimde değerlendirilemez. Azmettirme, özellikle de cebir ve tehditle intihara yönlendirme iradeyi etki altında bıraktığından, kişinin kendi kendini öldürmesi söz konusu değildir ve bu kasten öldürme şeklinde değerlendirilmektedir.
Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanununda “Birini intihara ikna ve buna yardım eden kimse müntehirin vefatı vuku bulduğu takdirde cezalandırılır” hükmü yer alırken, İtalyan Ceza Kanununu kısmen kaynak alan yürürlükteki 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 84. Maddesinde azmettirme fiili İtalyan Ceza Kanunundaki (M.580) gibi kapsamı genişletilerek şu şekilde düzenlenmiştir:
Madde 84 – (1) Başkasını intihara azmettiren, teşvik eden, başkasının intihar kararını kuvvetlendiren ya da başkasının intiharına herhangi bir şekilde yardım eden kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) İntiharın gerçekleşmesi durumunda, kişi dört yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(3) Başkalarını intihara alenen teşvik eden kişi, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(4) İşlediği fiilin anlam ve sonuçlarını algılama yeteneği gelişmemiş olan veya ortadan kaldırılan kişileri intihara sevk edenlerle, cebir veya tehdit kullanmak suretiyle kişileri intihara mecbur edenler, kasten öldürme suçundan sorumlu tutulurlar.
Kanunun içeriğinde yer alan azmettirme ve intihar kararını kuvvetlendirme (ikna) ifadesinden "failin ikna suretiyle mağdura, hayatına son verme kararı aldırması" anlaşılmaktadır (Erem 1990). İntihara yardım, intihar aracı temin etme ve intihar edene müdahale etmeme fiilleri ise yasa metninde yer almamaktadır.  İntihar fiili bizzat müntehir tarafından yapılmalıdır, ölüm sonucu doğuran nihai eylemi yardım eden kimse gerçekleştirmişse, bu durumda TCK 84. Maddede bahsedilen durum değil, kasten adam öldürme cürmü söz konusu olmaktadır. (Kıyak 1959:37)
İntihar edene intihar gereci temin eden kişi gereç kullanılmamış olsa bile intihar kararını kuvvetlendirme faslına girdiğinden cezalandırılması gereken bir cürüm işlemiş olmaktadır (Erem 1990).
Tablo 4-Ceza mahkemelerinde görülen TCK 84. Madde ile ilgili suç ve sanık sayıları
CEZA MAHKEMELERİNDE TCK UYARINCA YIL İÇİNDE KARARA BAĞLANAN DAVALARDAKİ SUÇ VE SANIK SAYILARI
2016
2015

Dava Sayısı
Mahkûmiyet
Beraat
Dava Sayısı
Mahkûmiyet
Beraat
84/1
57
6
47
77
16
50
84/2
13
0
8
38
6
22
84/3
1
0
1
4
1
2
84/4
6
0
5
5
3
2
2014
2013

Dava Sayısı
Mahkûmiyet
Beraat
Dava Sayısı
Mahkûmiyet
Beraat
84/1
96
3
65
88
7
64
84/2
33
2
19
62
4
45
84/3
0
0
0
3
0
3
84/4
15
0
7
6
0
6
Kaynak: T.C. Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü

Adalet Bakanlığı verilerine göre, 2013-2016 yılları arasında adli makamlarca intihara azmettirmeyi tanımlayan TCK 84. Madde uyarınca toplam 504 dava görülmüş, bunlardan 48’i mahkûmiyetle, 346’sı beraatla sonuçlanmıştır, geriye kalan kararlar hükmün açıklanmasının geri bırakılması vb. kararlardır. Mahkûmiyetlerin 32’si 84/1, 12’si 84/2, 1’i 84/3 ve 3’ü 84/4. Maddelerden verilmiştir. 84/4. Maddeden dolayı ceza alan 3 kişi cebir ve tehditle intihara mecbur etme suçunu işlediklerinden kasten öldürme suçundan sorumlu tutulmuş olmalıdırlar.

Şekil 33-TCK 84. madde ile ilgili görülen dava sayıları

Yasada bahsedilen azmettirme fiilinin kapsamı oldukça geniştir ve daraltılması gerekmektedir. Sevdiğine “sevgime karşılık vermezsen intihar ederim” diye tehditte bulunan birisine olumsuz cevap veren muhatap, müntehirin eyleminin başarılı olması durumunda yasaya göre azmettirme suçu işlemiş bulunmaktadır. Ancak intiharı önleme konusunda hukuki mecburiyeti olmadığından bu fiilin cezalandırılması söz konusu değildir.
İntihara müdahale ederek engelleme ihtimali olanın bu fiili yerine getirmemesi sonucundan ölümün gerçekleşmesiyle ilgili olarak, kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesi başlıklı TCK 83. Madde kapsamında değerlendirme yapılması mümkündür. “Kişinin yükümlü olduğu belli bir icrai davranışı gerçekleştirmemesi dolayısıyla meydana gelen ölüm neticesinden sorumlu tutulabilmesi için, bu neticenin oluşumuna sebebiyet veren yükümlülük ihmalinin icrai davranışa eşdeğer olması gerekir.”
İntihara ikna ve yardım kasıtlı suç olarak nitelendirilirken, intiharı övme bir azmettirme dolayısıyla da suç olarak görülmemektedir. Bir kimsenin intiharını yerinde ve uygun bulduğunu ilan etmek de azmettirme kapsamında değerlendirilmemektedir (Erem 1990).
Birden fazla kişinin ortak bir kararla eyleme girişmesi olarak tanımlanan çifte intihar eylemi de cezalandırma açısından muammadır. İki veya daha fazla bireyin aynı anda intihar eylemine girişmesi, ancak müntehirlerden birinin ölüm olayının gerçekleşmemesi durumunda mağdur bir anda faile dönüşebilmektedir.

SONUÇ

Tüm bunların ışığında intiharın ceza gerektiren bir suç olmadığı kanaati hâsıl olsa da bu durum intiharın adli bir olay olduğunu, bildirim ve izlenmesinin zorunluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Yasalarımıza göre her intihar olayı adli bir olay olup adli, tıbbi ve hukuki olarak incelenmesi gereken bir durumdur (Bulut ve Ark.  2011).


KAYNAKÇA


Akbaş, K. (2015) Modern Devlet ve Cezalandırma, www.hukukihaber.net/makale/modern-devlet-ve-cezalandirma-h48189.html Erişim: 20.08.2017.
Alvarez, A. (1999) İntihar - Kan Dökücü Tanrı (Çeviren Zuhal Çil Sarıkaya), Öteki Yayınevi, İstanbul.
Beccaria, C. (2015) Suçlar ve Cezalar Hakkında (Çeviren Sami Selçuk), İmge Kitabevi, Ankara.
Bulut, R. ve ark. (2012) İntiharın kısa tarihçesinden sebep ve yöntemlerine genel bir bakış, Cumhuriyet Tıp Dergisi, 34: 128-137.
Eşsizoğlu, A. (2016) İntihara Azmettirme, Teşvik, Yardım ve İntihar Kararını Kuvvetlendirme İddiasında Adli Psikiyatrik Değerlendirme, Türk Psikiyatri Dergisi, S.27.
Erem, F. (1990) Ceza Hukukunda İntihar, Yargıtay Dergisi, Sayı: 64, Ankara.





* Hitit Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Adli Bilimler ABD, Yüksek Lisans Öğrencisi